Lima tabiat dapur yang mudah untuk keluarga Malaysia mengurangkan pembaziran makanan, menjimatkan belanja dapur dan menyokong kelestarian.

5 Tabiat Dapur Mampan untuk Keluarga Malaysia

Dapur di rumah ialah tempat paling mudah untuk mula mengurangkan pembaziran makanan. Menurut Laporan Indeks Sisa Makanan 2024 oleh UNEP, isi rumah menyumbang kira-kira 60% daripada 1.05 bilion tan makanan yang dibazirkan di dunia pada 2022, dengan purata 79 kg bagi setiap orang setahun (UNEP, Mac 2024).

Di Malaysia, SWCorp menganggarkan kira-kira 17,000 tan makanan dibuang setiap hari (The Malaysian Reserve, 2022). Berita baiknya, keluarga tidak memerlukan peralatan mahal untuk mengubah keadaan. Lima tabiat berikut sudah cukup untuk bermula.

Perkara Utama

Isi rumah menyumbang kira-kira 60% sisa makanan global, jadi tabiat di rumah benar-benar memberi kesan.

Rancang menu dan beli-belah mengikut senarai untuk mengelakkan pembelian berlebihan.

Simpan bahan dengan betul dan gunakan yang lama dahulu.

Masak mengikut sukatan, olah semula lebihan dan asingkan sisa untuk kompos.

1. Rancang menu mingguan sebelum ke pasar

Perancangan menu ialah tabiat paling berkesan kerana ia menghalang pembaziran sebelum makanan masuk ke rumah. Tanpa rancangan, kita mudah membeli ikut selera atau tawaran “beli 1 percuma 1” yang akhirnya rosak di dalam peti sejuk.

Cara mudah untuk bermula:

Semak peti sejuk dan almari dapur dahulu. Tulis apa yang masih ada.
Rancang 4 hingga 5 hidangan utama untuk minggu itu, dan biarkan 1 atau 2 hari untuk menghabiskan lebihan.
Tulis senarai beli-belah mengikut menu, dan patuhi senarai itu.
Beli bahan segar dalam kuantiti kecil tetapi lebih kerap, terutamanya sayur berdaun yang cepat layu.

Tabiat ini amat berguna semasa musim perayaan. Contohnya, sisa makanan di Malaysia meningkat 11.6% kepada 4,561.61 tan sehari semasa Ramadan 2025 (The Malaysian Reserve, April 2025). Merancang juadah berbuka dan membeli di bazar secara berhemah boleh membantu mengurangkan angka ini.

2. Simpan bahan dengan betul dan guna yang lama dahulu

Penyimpanan yang betul memanjangkan hayat makanan beberapa hari, malah beberapa minggu. Dalam cuaca panas Malaysia, kesilapan kecil boleh menyebabkan bahan cepat rosak.

Antara tips yang boleh diamalkan:

Amalkan “masuk dahulu, keluar dahulu”. Susun barang baharu di belakang dan yang lama di hadapan. Kaedah ini juga digunakan di gudang dan kilang makanan.
Balut sayur berdaun dengan tuala kertas sebelum dimasukkan ke dalam bekas bertutup.
Asingkan buah yang cepat masak, seperti pisang, daripada buah dan sayur lain.
Bahagikan daging, ayam dan ikan kepada saiz sekali masak sebelum dibekukan.
Label bekas dengan tarikh dimasak atau dibekukan.

Fahami juga label tarikh. “Terbaik sebelum” berkaitan dengan kualiti, manakala “guna sebelum” berkaitan dengan keselamatan. Makanan yang melepasi tarikh “terbaik sebelum” selalunya masih selamat jika disimpan dengan betul dan tiada tanda rosak.

3. Masak mengikut sukatan dan olah semula lebihan

Budaya menjamu tetamu dengan hidangan berlebihan memang sebahagian daripada adat kita, tetapi ia juga punca utama pembaziran. Memasak mengikut bilangan ahli keluarga adalah langkah mudah yang menjimatkan wang.

Beberapa cara praktikal:

Sukat beras mengikut bilangan orang, bukan mengikut anggaran.
Hidang dalam kuantiti kecil dahulu, dan tambah jika perlu.
Olah semula lebihan menjadi hidangan baharu. Nasi semalam sesuai dijadikan nasi goreng. Lebihan ayam goreng boleh dicarik untuk bubur atau sandwic. Sayur campur boleh dimasukkan ke dalam telur dadar.

Pengeluar makanan juga menggunakan prinsip yang sama. Dalam amalan penyediaan dan pembuatan makanan di kilang, bahan disukat dengan tepat dan perancangan pengeluaran dibuat mengikut permintaan sebenar supaya tiada lebihan yang terbuang.

4. Gunakan keseluruhan bahan

Banyak bahagian bahan mentah yang kita buang sebenarnya boleh dimakan dan berkhasiat. Menggunakan keseluruhan bahan menjimatkan belanja dan menambah rasa masakan.

Contoh yang biasa di dapur Malaysia:

Batang brokoli dan kangkung: Hiris nipis dan tumis bersama bahagian lain.
Tulang dan kepala ikan: Jadikan stok untuk sup atau asam pedas.
Tulang ayam: Rebus untuk stok sup yang boleh dibekukan.
Batang dan akar daun ketumbar: Tumbuk bersama bawang untuk perapan.
Kulit sayur yang bersih: Kumpulkan dalam bekas di peti beku dan rebus untuk stok sayur.

Konsep ini selari dengan pendekatan industri yang melihat produk sampingan sebagai sumber, bukan sampah. Contohnya, halaman inisiatif penyediaan dan pembuatan makanan Ajinomoto Malaysia menerangkan sasaran syarikat itu mengurangkan sisa makanan sebanyak 75% menjelang 2031, antaranya dengan menukar sisa kepada makanan haiwan dan baja.

5. Asingkan sisa dan buat kompos

Walaupun kita berhati-hati, sesetengah sisa seperti kulit telur, hampas kopi dan kulit buah tetap akan terhasil. Langkah terakhir ialah memastikan sisa ini tidak dibuang bercampur dengan sampah lain.

Cara untuk bermula:

Sediakan dua tong di dapur: satu untuk sisa makanan, satu untuk bahan kering yang boleh dikitar semula.
Cuba kompos di rumah. Tong kompos kecil, kaedah Bokashi atau kompos takakura sesuai untuk rumah teres dan pangsapuri.
Gunakan kompos untuk tanaman di rumah, seperti cili, serai, daun kari atau pandan.
Bersihkan pembungkusan seperti botol dan tin sebelum dimasukkan ke tong kitar semula.

Sisa makanan yang dibuang ke tapak pelupusan menghasilkan metana, iaitu gas rumah hijau yang kuat. Mengasingkannya adalah sumbangan kecil tetapi bermakna kepada alam sekitar.

Soalan Lazim

Berapakah jumlah yang boleh dijimatkan dengan mengurangkan sisa makanan?

Jumlahnya bergantung pada saiz keluarga dan corak perbelanjaan. Cara paling mudah untuk mengetahuinya ialah merekod makanan yang dibuang selama seminggu dan menganggarkan nilainya dalam ringgit.

Adakah kompos di pangsapuri akan berbau?

Kompos yang diurus dengan betul tidak sepatutnya berbau busuk. Seimbangkan sisa basah dengan bahan kering seperti daun kering atau kertas yang dicarik, dan pastikan bekas mempunyai pengudaraan.